مکانیسم ماشه بار دیگر در مرکز توجه سیاست بینالملل قرار گرفته است. تصمیم کشورهای اروپایی برای فعالسازی این سازوکار میتواند نهتنها روابط ایران با اروپا را دستخوش تنشهای جدی کند، بلکه بر مناسبات تهران با نهادهای بینالمللی نیز اثرگذار باشد. این روند، بهگونهای طراحی شده که بازگشت تحریمهای شورای امنیت را در پی خواهد داشت و عملاً فشارهای گستردهتری را بر اقتصاد و سیاست ایران تحمیل خواهد کرد.
تصمیم اروپا برای فعالسازی مکانیسم ماشه
وزرای خارجه فرانسه، آلمان و بریتانیا همراه با مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا به اطلاع آمریکا رساندهاند که مکانیسم ماشه را فعال خواهند کرد.
این اقدام بر اساس مفاد توافق هستهای 2015 صورت میگیرد و به آنها اجازه میدهد در صورت نقض تعهدات از سوی ایران، تحریمهای گذشته شورای امنیت را بازگردانند.
به گفته منابع آگاه، این تصمیم پس از بینتیجه ماندن گفتوگوها در ژنو اتخاذ شده و مسیر حقوقی آن بهطور کامل آماده است.
اروپا در ماههای گذشته بارها هشدار داده بود که ایران به تعهدات خود در چارچوب برجام پایبند نیست.
در حالی که مهلتهای تعیینشده سپری شد، نه تنها تغییری در روند غنیسازی اورانیوم دیده نشد بلکه محدودیتهای اعمالشده بر فعالیتهای هستهای نیز نادیده گرفته شدند.
همین امر، زمینهساز توسل سه کشور اروپایی به مکانیسم ماشه شد.تحلیلگران غربی تأکید میکنند که فعالسازی این سازوکار، نقطه پایانی بر سالها تلاش دیپلماتیک خواهد بود.
هرچند اروپاییها مدعی هستند که همچنان مسیر مذاکره باز است، اما عملاً ورود به فاز تحریمهای سازمان ملل فضای بسیار محدودی برای گفتوگو باقی میگذارد.
از نگاه دیپلماتهای اروپایی، تهران هیچ اقدام جدی برای اصلاح وضعیت نشان نداده است.
در نتیجه، تنها راهی که باقی میماند، فعالسازی مکانیسم ماشه و بازگرداندن تمامی محدودیتهای بینالمللی است که سالها اقتصاد ایران را تحت فشار قرار داده بود.
واکنش تهران؛ هشدار توقف همکاری با آژانس
مقامهای ایرانی در واکنش به خبر فعالسازی مکانیسم ماشه موضعی تند اتخاذ کردهاند.
کاظم غریبآبادی، معاون وزارت امور خارجه، صراحتاً اعلام کرده است که در صورت اجرای این تصمیم، ایران همکاری خود با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را متوقف خواهد کرد.
این موضع بهعنوان پاسخی مستقیم به فشارهای اروپا تلقی میشود.ایران بارها تأکید کرده است که استفاده از مکانیسم ماشه اقدامی غیرقانونی است.
چرا که به باور تهران، کشورهای اروپایی خود به تعهداتشان در برجام پایبند نبودهاند و بنابراین حق توسل به این ابزار را ندارند.
این استدلال در مجامع داخلی بهویژه رسانههای نزدیک به حاکمیت بازتاب گستردهای یافته است.
مقامهای ارشد ایرانی حتی پا را فراتر گذاشته و تهدید کردهاند که در صورت اعمال دوباره تحریمها، احتمال خروج ایران از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) نیز وجود دارد.
چنین اقدامی میتواند بحران تازهای در نظام بینالملل ایجاد کند.بهنظر میرسد واکنش تهران بیش از آنکه صرفاً جنبه سیاسی داشته باشد، به دنبال اعمال فشار متقابل بر اروپا و آمریکا است.
چرا که توقف همکاری با آژانس، عملاً نظارتهای بینالمللی بر برنامه هستهای ایران را به حداقل خواهد رساند.
گفتوگوهای شکستخورده ژنو و مسیر پرتنش آینده
مذاکرات اخیر میان ایران و سه کشور اروپایی در ژنو هیچ دستاوردی نداشت.
منابع آگاه گزارش دادهاند که تهران هیچ پیشنهاد مشخصی روی میز نگذاشت و حاضر نشد ضربالاجل تعیینشده برای کاهش سطح غنیسازی یا دسترسی بازرسان را بپذیرد.
همین موضوع باعث شد اروپا تصمیم به استفاده از مکانیسم ماشه بگیرد.این شکست دیپلماتیک پیامدهای گستردهای خواهد داشت.
اروپا با استناد به بینتیجه ماندن مذاکرات، استدلال میکند که تمامی مسیرهای دیپلماتیک طی شده و اکنون تنها ابزار باقیمانده، فعالسازی تحریمها است.
این روند، بهطور مستقیم به بازگشت قطعنامههای شورای امنیت منجر خواهد شد.تحلیلگران معتقدند که بنبست ایجاد شده میتواند سالها روابط ایران و غرب را تحتالشعاع قرار دهد.
زیرا اجرای دوباره تحریمهای سازمان ملل نه تنها اقتصاد ایران را بیشتر در تنگنا قرار میدهد، بلکه مسیر تعاملات سیاسی و تجاری را نیز بهشدت محدود خواهد کرد.
با این حال، اروپاییها همچنان تأکید دارند که فعالسازی مکانیسم ماشه به معنای پایان دیپلماسی نیست.
آنها میخواهند این اقدام را بهعنوان اهرمی برای فشار بیشتر معرفی کنند تا شاید تهران در هفتههای آینده به میز مذاکره بازگردد.
سکوت واشینگتن و چشمانداز تحریمها
در حالی که اروپا تصمیم خود برای فعالسازی مکانیسم ماشه را آشکارا اعلام کرده، وزارت خارجه آمریکا تاکنون سکوت اختیار کرده است.
با این حال، منابع دیپلماتیک میگویند واشینگتن بهطور ضمنی از این روند حمایت میکند و قصد دارد با اروپا هماهنگ باشد.
فعالسازی مکانیسم ماشه فرایندی حدود 30 روزه خواهد داشت. این زمانبندی بهگونهای طراحی شده که تحریمها پیش از آغاز ریاست دورهای روسیه بر شورای امنیت در ماه اکتبر نهایی شوند.
اروپا بیم آن دارد که مسکو در مقام رئیس شورا مانعتراشی کند.بازگشت تحریمها به معنای بازسازی کامل رژیم فشار حداکثری علیه ایران خواهد بود.
این وضعیت میتواند اقتصاد ایران را بیش از گذشته به سمت انزوا بکشاند و مسیر تعاملات بانکی و تجاری را تقریباً مسدود کند.
با وجود این، دیپلماتهای اروپایی تأکید میکنند که هدف اصلی، بازگرداندن ایران به مسیر تعهدات هستهای است نه قطع کامل راه گفتوگو.
اما تجربه سالهای گذشته نشان داده است که اعمال تحریمها نه تنها زمینه دیپلماسی را تقویت نکرده، بلکه به افزایش تنشها منجر شده است.
