کریدور زنگزور به یکی از حساسترین پروندههای ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی تبدیل شده است. با وجود تحرکات دیپلماتیک گسترده، هنوز این کریدور گشوده نشده و توافق صلحی پایدار میان آذربایجان و ارمنستان به سرانجام نرسیده است. این در حالی است که قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای نیز منافع خاص خود را در آینده این گذرگاه جستوجو میکنند. در این گزارش، مهمترین تحولات و مواضع بازیگران کلیدی درباره این کریدور را مرور میکنیم.
توافقنامهای در دسترس؛ چرا هنوز امضا نشده است؟
با گذشت پنج سال از پایان جنگ دوم قرهباغ، به نظر میرسد شرایط برای امضای یک توافقنامه صلح میان ارمنستان و آذربایجان فراهم شده است. تماسهای مستقیم میان سران دو کشور برقرار شده و پیشنویس توافقنامه نیز آماده است. اما همچنان توافق نهایی انجام نگرفته و کریدور زنگزور در بنبست قرار دارد.
تحلیلگران میگویند بند نهم توافقنامه آتشبس قرهباغ که به ایجاد کریدور زنگزور اشاره دارد، گره اصلی ماجراست. طبق این بند، ارمنستان باید ارتباط حملونقل میان آذربایجان و نخجوان را تأمین کند، با نظارت نیروهای مرزی روسیه. با این حال، عدم توافق درباره شکل و ماهیت نظارت، موجب تعویق در اجرایی شدن این بند شده است.
در کنار پیچیدگیهای حقوقی، اختلاف نظر بازیگران بینالمللی نیز مانعی جدی به حساب میآید. ایران و روسیه با اجرای طرح کریدور زنگزور مخالفت دارند، در حالی که آمریکا، ترکیه، چین و اتحادیه اروپا از آن حمایت میکنند. این تفاوت مواضع موجب شده مسیر توافق طولانیتر شود.
افزون بر این، تحولات داخلی ارمنستان، از جمله تلاش برای کودتا و تغییر جهتگیریهای سیاسی دولت پاشینیان به سمت غرب، بر تصمیمگیری نهایی درخصوص گشودن کریدور زنگزور تأثیرگذار بوده است. برخی تحلیلگران معتقدند این تحولات، میتواند موجب تسریع یا تعویق توافق نهایی شود.
نقش کریدور زنگزور در معادلات منطقهای و بینالمللی
کریدور زنگزور صرفاً یک پروژه ترانزیتی نیست؛ بلکه نقشی کلیدی در بازتعریف نظم ژئوپلیتیکی قفقاز جنوبی ایفا میکند. به گفته افشار سلیمانی، سفیر سابق ایران در باکو، موضوع اصلی رقابت راهبردی میان روسیه و غرب است، نه صرفاً احداث یک مسیر حملونقل.
غرب، بهویژه آمریکا، تلاش میکند با استفاده از ضعف روسیه در اوکراین، نفوذ خود را در قفقاز جنوبی افزایش دهد. در این میان، کریدور زنگزور به عنوان یکی از محورهای این رقابت مطرح شده است. ارمنستان نیز با فاصله گرفتن از پیمان امنیت جمعی (CSTO) و ابراز تمایل به نزدیکی به ناتو، جایگاه خود را در این رقابتها بازتعریف میکند.
از نظر روسیه، حضور در کریدور زنگزور بخشی از توافق آتشبس 2020 محسوب میشود، اگرچه در متن آن، نامی از این کریدور بهصراحت ذکر نشده است. این خلأ حقوقی، اکنون به یکی از مهمترین نقاط اختلاف میان بازیگران اصلی تبدیل شده است.
در همین حال، طرح ایالات متحده برای اجاره 100 ساله کریدور زنگزور، نشاندهنده افزایش سطح حضور و نفوذ این کشور در منطقه است. اگرچه این پیشنهاد بهطور رسمی رد شده، اما تحلیلگران آن را نشانهای از تغییر توازن قدرت به نفع غرب تلقی میکنند.
اظهارات علیاف و مواضع متقابل پاشینیان
الهام علیاف رئیسجمهور آذربایجان با انتقاد از عملکرد ایروان اعلام کرده است که ارمنستان در پنج سال گذشته هیچ اقدامی درخصوص کریدور زنگزور انجام نداده است. وی تأکید کرد که اگر ایروان همچنان مانع افتتاح این مسیر شود، شانس تبدیلشدن به یک کشور ترانزیتی را از دست خواهد داد.
علیاف همچنین اشاره کرد که بخش آذربایجانی کریدور زنگزور تقریباً تکمیل شده و تا بهار آینده به بهرهبرداری خواهد رسید. او ظرفیت اولیه این مسیر را حدود 15 میلیون تُن در سال برآورد کرده است. از نظر باکو، این مسیر جایگزین مناسبی در چارچوب کریدور شمال-جنوب خواهد بود.
در مقابل، نخستوزیر ارمنستان، نیکول پاشینیان، در مواضع رسمی خود تأکید کرده که هرگونه طرحی برای بازگشایی راهها باید تمامیت ارضی کشورش را رعایت کند. وی همچنین خاطرنشان کرده که مذاکرات با آذربایجان باید در چارچوب حاکمیت ملی ارمنستان صورت گیرد.
پاشینیان ضمن اشاره به پیشنهادهای آمریکا درخصوص رفع انسداد مسیرها، گفته است که ایروان با اصل بازگشایی موافق است، اما هرگز کنترل اراضی خود را به کشور ثالثی واگذار نخواهد کرد. این اظهارات در پاسخ به گزارشهایی درباره پیشنهاد اجاره 100 ساله کریدور زنگزور از سوی آمریکا مطرح شد.
با وجود این اختلافات، هر دو طرف بر ادامه مذاکرات تأکید دارند. به گفته کارشناسان، شکلگیری اراده سیاسی در دو کشور و میانجیگری قدرتهای بینالمللی میتواند سرنوشت کریدور زنگزور را در آیندهای نهچندان دور مشخص کند.
آینده کریدور زنگزور؛ امیدها و چالشها
کارشناسان بر این باورند که کریدور زنگزور میتواند پیامدهای ژئوپولیتیکی و اقتصادی عمیقی برای کل منطقه به همراه داشته باشد. اجرای این پروژه نه تنها ارتباط میان آذربایجان و نخجوان را تقویت میکند، بلکه نقش قفقاز جنوبی را در معادلات انرژی و حملونقل جهانی ارتقا خواهد داد.
از نظر علیرضا اردبیلی، تحلیلگر مسائل قفقاز، کریدور زنگزور میتواند به عاملی تعیینکننده برای صلح پایدار در منطقه تبدیل شود. او میگوید که دو طرف اکنون آمادگی بیشتری برای امضای توافقنامه دارند و بازگشایی کریدور نیز محتمل است.
با این حال، آینده این پروژه به تحولات سیاسی داخلی ارمنستان و همچنین ثبات کلی منطقه بستگی دارد. سلیمانی هشدار میدهد که وقوع درگیری نظامی جدید، میتواند پروژه را متوقف کند و آذربایجان ترجیح میدهد از مسیر نظامی استفاده نکند.
در نهایت، کریدور زنگزور بهمثابه یک نقطه تلاقی منافع قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای باقی خواهد ماند. سرنوشت آن نه تنها آینده صلح میان ایروان و باکو را رقم خواهد زد، بلکه بر موقعیت ژئوپولیتیکی ایران، روسیه، ترکیه و حتی اروپا نیز تأثیرگذار خواهد بود. در این میان، گشودن یا مسدودماندن کریدور زنگزور، بهطور مستقیم بر بازتعریف نقشه جدید قفقاز تأثیر خواهد گذاشت.
