آتشسوزی جنگلها و مراتع در روزهای اخیر به یکی از جدیترین بحرانهای زیستمحیطی کشور تبدیل شده است. گرمای بیسابقه، خشکی شدید و کمبود تدابیر پیشگیرانه، این پدیده را به تهدیدی جدی برای منابع طبیعی و امنیت زیستبومی ایران بدل کرده است.
گرمای بیسابقه و شتاب گسترش آتش
افزایش دمای هوا در هفتههای اخیر به شکل چشمگیری احتمال آتشسوزی جنگلها و مراتع را بالا برده است.
کارشناسان معتقدند که دمای بیسابقه، رطوبت خاک را به حداقل رسانده و هر جرقه کوچک میتواند به حریقی گسترده منجر شود.
این شرایط، بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک، باعث شده آتشسوزی جنگلها و مراتع سرعتی فراتر از توان مهار نیروهای امدادی پیدا کند.
در استانهای چهارمحال و بختیاری، گلستان و آذربایجان شرقی، دمای هوا در روزهای اخیر رکورد زده است. خشکی پوشش گیاهی و وزش باد شدید، مانند سوختی آماده، شعلهها را از نقطهای به نقطه دیگر منتقل میکند.
این روند در برخی مناطق چنان سریع بوده که حتی بالگردهای اطفای حریق نیز نتوانستهاند آتش را به موقع کنترل کنند.
بررسی دادههای سازمان هواشناسی نشان میدهد که امسال طول موج گرما در ایران بیش از میانگین دهساله گذشته بوده است.
همین امر، همراه با تغییرات اقلیمی جهانی، احتمال وقوع موجهای مکرر آتشسوزی جنگلها و مراتع را در سالهای آینده افزایش میدهد.
مقامات محلی هشدار دادهاند که تداوم این روند میتواند به نابودی گسترده پوشش گیاهی، کاهش تنوع زیستی و تخریب زیستگاههای حیوانات منجر شود؛ پیامدی که بازسازی آن به دههها زمان نیاز دارد.
آتشسوزی جنگلها و مراتع در استانهای شمالی و غربی
استانهای شمالی ایران همواره به عنوان ریههای سبز کشور شناخته میشوند، اما این روزها درگیر موجی از آتشسوزی جنگلها و مراتع هستند.
در گلستان، کردستان و گیلان، حریقهای گسترده نهتنها منابع طبیعی را تهدید کرده، بلکه به زندگی روستاییان و کشاورزان نیز آسیب رسانده است.
در جنگلهای کردکوی استان گلستان، آتش ظرف چند ساعت دهها هکتار از درختان را به خاکستر تبدیل کرد. علت حادثه ترکیبی از سهلانگاری انسانی و شرایط جوی نامساعد اعلام شد.
نیروهای محلی با کمک آتشنشانی توانستند حریق را مهار کنند، اما خسارتها سنگین بود.
کردستان نیز از این بحران بینصیب نماند. مراتع منطقه حفاظتشده عبدالرزاق دچار آتشسوزی شد که علاوه بر نابودی گیاهان بومی، زیستگاه پرندگان کمیاب را نیز در معرض خطر قرار داد.
گزارشها نشان میدهد که این آتشسوزی جنگلها و مراتع بر اثر گرمای شدید و بادهای فصلی شدت گرفته است.
در گیلان، با وجود رطوبت نسبی بالاتر، آتشسوزیهای پراکنده در مناطق جنگلی مشاهده شد. کارشناسان هشدار دادهاند که تغییرات اقلیمی ممکن است حتی جنگلهای مرطوب شمال را نیز در برابر آتشسوزی جنگلها و مراتع آسیبپذیر کند.
نقش سوءمدیریت و عوامل انسانی در گسترش حریقها
هرچند گرمای بیسابقه و خشکسالی عوامل اصلی آتشسوزی جنگلها و مراتع به شمار میروند، اما سهم خطای انسانی و سوءمدیریت را نمیتوان نادیده گرفت.
در بسیاری از مناطق، نبود تجهیزات کافی و تاخیر در اعزام نیروها باعث شده آتش از کنترل خارج شود.
گزارش سازمان جنگلها نشان میدهد که در بیش از ۹۵ درصد موارد، عامل انسانی مستقیم یا غیرمستقیم در وقوع حریق نقش داشته است.
این عوامل شامل رها کردن آتش توسط گردشگران، کشاورزی سنتی با سوزاندن بقایای محصول و حتی بیتوجهی به هشدارهای جوی بوده است.
کمبود آموزش عمومی نیز از دلایل مهم این بحران است. بسیاری از ساکنان مناطق روستایی و کوهستانی از روشهای پیشگیری و واکنش سریع به آتشسوزی جنگلها و مراتع آگاهی ندارند.
همین امر، فرصتهای طلایی برای جلوگیری از گسترش شعلهها را از بین میبرد.
کارشناسان معتقدند که اصلاح ساختار مدیریت بحران، افزایش بودجه اطفای حریق و استفاده از فناوریهای نوین مانند پهپادهای نظارتی میتواند بخشی از مشکلات کنونی را کاهش دهد.
بدون این تغییرات، آتشسوزی جنگلها و مراتع همچنان تهدیدی سالانه باقی خواهد ماند.
پیامدهای بلندمدت برای محیطزیست و جوامع محلی
آتشسوزی جنگلها و مراتع نهتنها پوشش گیاهی را از بین میبرد، بلکه تعادل اکولوژیکی مناطق را نیز برهم میزند.
نابودی زیستگاهها باعث مهاجرت یا مرگ گونههای جانوری میشود و بازسازی جنگلها ممکن است چندین دهه طول بکشد.
خاک پس از آتشسوزی آسیبپذیرتر میشود و فرسایش آن سرعت میگیرد.
این موضوع میتواند به وقوع سیلابهای مخرب در فصلهای بارانی منجر شود و زندگی هزاران نفر را تهدید کند.
از منظر اقتصادی، آتشسوزی جنگلها و مراتع خسارتهای سنگینی به کشاورزان، دامداران و صنعت گردشگری وارد میکند.
کاهش منابع طبیعی، کمبود علوفه و افت تولید محصولات کشاورزی تنها بخشی از این اثرات است.
از نظر اجتماعی، تخریب سرزمین و از دست رفتن منابع، مهاجرت اجباری برخی جوامع محلی را به دنبال دارد.
این مهاجرتها میتواند ساختار جمعیتی مناطق را تغییر داده و چالشهای جدیدی برای مدیریت منابع و توسعه پایدار ایجاد کند.
