افزایش قیمت بنزین بار دیگر به یکی از حساسترین موضوعات اقتصادی و اجتماعی کشور تبدیل شده است. در حالیکه مقامات دولتی هرگونه تصمیم رسمی در این زمینه را تکذیب میکنند، اظهارات برخی نمایندگان مجلس از احتمال افزایش ۳۰۰ تا ۵۰۰ درصدی قیمت خبر میدهد. این موضوع نگرانیهای گستردهای را میان شهروندان و کارشناسان برانگیخته و خاطره تلخ اعتراضات آبان ۱۳۹۸ را زنده کرده است.
جدی شدن بحث سهنرخی شدن و اختلاف دیدگاهها در مجلس
در روزهای اخیر، چند نماینده مجلس از جمله امیرحسین ثابتی تأکید کردهاند که بحث سهنرخی شدن بنزین وارد مرحله جدی شده است.
او هشدار داده که چنین طرحی میتواند به افزایش فشار معیشتی بر مردم منجر شود و جامعه را دچار التهاب کند. در میان این اظهارات، اشاره به احتمال افزایش قیمت بنزین تا پنجبرابر، موجی از واکنشها را در فضای عمومی ایجاد کرده است.
برخی نمایندگان دیگر نیز معتقدند که دولت باید ابتدا راههای قاچاق سوخت را مسدود کند تا نیازی به افزایش قیمت بنزین نباشد. گزارشهایی از پمپبنزینهایی منتشر شده که تراکنش مالی ماهانه آنها به بیش از یک میلیارد تومان میرسد؛ نشانهای از وجود شبکههای قاچاق سازمانیافته.
در مقابل، گروهی از نمایندگان افزایش تدریجی قیمت را بهعنوان راهی برای کاهش مصرف و کنترل ناترازی انرژی پیشنهاد دادهاند.
به باور آنان، حذف یارانههای غیرهدفمند و اختصاص منابع به بخشهای آسیبپذیر میتواند اثر منفی افزایش قیمت بنزین را کاهش دهد.
با این حال، شکاف میان دیدگاههای مجلس و دولت درباره زمان و شیوه اجرای این سیاست همچنان عمیق است.
هرچند سخنگوی دولت تأکید کرده که هنوز تصمیمی برای تغییر قیمت گرفته نشده، اما تکرار این بحث در محافل رسمی نشانهای از آمادگی تدریجی برای افزایش قیمت بنزین به شمار میرود.
موضع دولت و نگرانی از تبعات اجتماعی
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت مسعود پزشکیان، در اظهارات اخیر خود تأکید کرده که اگر تغییری در سیاست سوخت رخ دهد، شامل سهمیه معمول مردم نخواهد بود.
او با اشاره به ناترازیهای انرژی کشور، گفت که دولت در اجرای هر تصمیمی شفاف خواهد بود و با مردم صادقانه سخن خواهد گفت.
در واقع، دولت تلاش دارد افزایش قیمت بنزین را در قالب اصلاح ساختار یارانهای توجیه کند، نه صرفاً تصمیمی برای جبران کسری بودجه.
با این وجود، ناظران اقتصادی هشدار میدهند که حتی تغییرات جزئی در قیمت سوخت، بهویژه در شرایط فعلی تورمی، میتواند اثرات شدیدی بر سبد هزینه خانوارها بگذارد.
بررسیها نشان میدهد سهم انرژی و حملونقل در هزینه خانوارهای شهری حدود ۲۵ درصد و در روستاها حدود ۲۰ درصد است؛ به همین دلیل، هرگونه افزایش قیمت بنزین بلافاصله بر توان مالی مردم اثر میگذارد.
یکی از چالشهای دولت، واکنش اجتماعی احتمالی به این تصمیم است. خاطره اعتراضات آبان ۹۸ هنوز در حافظه جمعی مردم زنده است و هرگونه افزایش قیمت بنزین میتواند محرک تنشهای جدید باشد.
همین مسئله باعث شده دولت با احتیاط و تدریج در بیان مواضع خود عمل کند.در عین حال، کارشناسان معتقدند دولت اگر ناچار به تغییر قیمت شود، باید بستههای حمایتی و یارانههای هدفمند را پیش از آن طراحی کند تا فشار مستقیم بر دهکهای پایین کاهش یابد.
اجرای ناپخته این سیاست، میتواند پیامدهای اجتماعی و سیاسی سنگینی به دنبال داشته باشد.
پیامدهای اقتصادی افزایش قیمت بنزین بر معیشت مردم
کارشناسان اقتصادی معتقدند افزایش قیمت بنزین اثر زنجیرهای شدیدی بر دیگر کالاها و خدمات خواهد داشت.
احمد علوی، استاد اقتصاد در استکهلم، توضیح میدهد که در شرایطی که تورم بالاست و رشد دستمزد واقعی پایین، هرگونه تغییر در بهای انرژی به سرعت به سایر بخشهای اقتصاد سرایت میکند.
به گفته علوی، افزایش هزینههای سوخت باعث رشد هزینه تولید، بالا رفتن قیمت حملونقل، و افزایش نرخ کالاهای اساسی خواهد شد.
او هشدار داده که اثر دومینویی تورم انرژی در اقتصادی با نظارت ضعیف، میتواند به بحرانی فراگیر در بازار مصرف تبدیل شود.
بهویژه کارگران و اقشار با درآمد ثابت نخستین گروهی خواهند بود که از افزایش قیمت بنزین آسیب میبینند.
افزون بر این، کاهش قدرت خرید و افزایش هزینههای زندگی، تقاضای مؤثر در بازار را کاهش داده و به رکود در بخشهای خدماتی و تولیدی منجر میشود.
بسیاری از خانوارها برای جبران هزینه سوخت، ناچار به صرفنظر از نیازهای اولیه مانند تغذیه و آموزش خواهند شد.
در چنین شرایطی، بسیاری از کارشناسان تأکید میکنند که هرگونه افزایش قیمت بنزین باید با تقویت نهادهای حمایتی، نظارت دقیق بر قیمت کالاها، و اجرای برنامههای جبرانی همراه شود. در غیر این صورت، شکاف طبقاتی و نارضایتی اجتماعی افزایش خواهد یافت.
تجربههای گذشته و هشدار درباره تکرار اعتراضات
افزایش قیمت بنزین در ایران همواره موضوعی حساس و پرچالش بوده است. تجربه آبان ۱۳۹۸ نشان داد که اجرای ناگهانی این تصمیم بدون اطلاعرسانی شفاف، میتواند به اعتراضات گسترده و هزینههای سیاسی و انسانی منجر شود.
در آن زمان، اعتراضات در بیش از ۱۰۰ شهر کشور گسترش یافت و با سرکوب شدید مواجه شد.
از دید تحلیلگران سیاسی، دولت پزشکیان باید از آن تجربه درس بگیرد و در مسیر اجرای هرگونه افزایش قیمت بنزین، شفافیت، زمانبندی و اقناع عمومی را در اولویت قرار دهد.
نادیده گرفتن حساسیت اجتماعی این موضوع میتواند ثبات داخلی را تهدید کند.همچنین، کارشناسان یادآور میشوند که در شرایط تحریم و فشار اقتصادی کنونی، توان تحمل مردم به حداقل رسیده است.
هر تصمیمی که باعث افزایش قیمت بنزین شود، در نهایت به رشد تورم، کاهش رفاه، و گسترش فقر شهری میانجامد.
در نهایت، تجربههای گذشته بهخوبی نشان دادهاند که سیاستهای ناگهانی در حوزه سوخت میتوانند پیامدهایی فراتر از اقتصاد داشته باشند.
از همین رو، ضرورت دارد که دولت هرگونه تصمیم درباره افزایش قیمت بنزین را با رویکردی واقعگرایانه، تدریجی و همراه با عدالت اجتماعی اتخاذ کند.
