آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران بار دیگر نگاهها را بهسوی آسیبپذیری منابع طبیعی شمال ایران جلب کرده است؛ رخدادی گسترده که باوجود گذشت چندین روز، همچنان مهار کامل آن با چالشهای جدی روبهرو است و پرسشهای فراوانی درباره مدیریت بحران و پیامدهای بلندمدت آن برای اکوسیستم منطقه ایجاد کرده است.
ابعاد واقعی حادثه و گستره خسارتها
گزارشهای اولیه نشان میدهد وسعت آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران بین ۱۵۰ تا ۱۸۰ هکتار برآورد شده؛ رقمی که با شهادت نیروهای میدانی و تصاویر منتشرشده، نشانه گستردگی بیسابقه شعلهها در میان جنگلهای انبوه و شیبدار منطقه است.
این وسعت نشان میدهد که حادثه نه یک آتشسوزی محدود، بلکه یک بحران جدی زیستمحیطی است که اثرات آن تا سالها باقی خواهد ماند.
یکی از نگرانیهای اصلی کارشناسان، سرعت گسترش حریق است؛ بادهای ۶۰ کیلومتری، توپوگرافی منطقه و انباشت برگها و شاخههای خشک بهعنوان سوخت طبیعی، موجب شدهاند آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران بهسرعت از نقطهای کوچک به دامنهای وسیع گسترش یابد و عملیات مهار را با دشواریهای جدی روبهرو کند.
کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست هشدار میدهند که خسارت وارد شده تنها به درختان محدود نیست؛ بلکه بسیاری از گونههای جانوری، لانهها و زیستبومهای زیرسطحی نیز در معرض نابودی قرار گرفتهاند.
در برخی مناطق، دمای شدید آتش باعث تخریب کامل پوشش سطحی خاک شده است که احیای آن ممکن است دههها زمان ببرد.
برآوردها نشان میدهد حدود ۲۰ درصد از پهنه آسیبدیده در زمره جنگلهای باستانی و دیرزیست قرار دارد.
این بخشها از ارزشمندترین ذخایر طبیعی شمال کشور محسوب میشوند و وقوع آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران در چنین مناطقی، زنگ خطر جدی برای آینده منابع طبیعی ایران به شمار میرود.
ریشهها، عوامل انسانی و چالش مهار حریق
بنا بر اعلام مقامات محیط زیست، آغاز آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران ناشی از اقدام انسانی بوده است؛ ابتدا تنها چند درخت در یک نقطه محدود طعمه حریق شده بودند، اما عدم کنترل سریع، وزش باد و حضور مواد قابلاشتعال طبیعی سبب شد شعلهها بهسرعت در اعماق جنگل نفوذ کنند.
مسئله قابلتأمل، کمبود ابزارهای پیشرفته مهار آتش است؛ بسیاری از مناطق سختگذر و غیر قابل دسترساند و نیروهای امدادی مجبورند با ابزارهای ابتدایی مانند دمندههای سبک و بیلهای دستی وارد عملیات شوند.
همین محدودیتها باعث شده کنترل آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران طولانیتر و پیچیدهتر از استانداردهای جهانی باشد.
بررسیها نشان میدهد نبود پهپادهای حرارتی، تجهیزات موقعیتیابی دقیق و بالگردهای مجهز به سبد آبپاش، روند مهار را کُند کرده است.
برخی مأموران نیز گفتهاند ساعات طولانی فعالیت بدون تجهیزات خنککننده، توان فیزیکی نیروها را به شدت کاهش داده و به تعویق در مهار کامل حریق انجامیده است.
با وجود بازداشت چند نفر در مظان اتهام، هنوز هیچ سندی مبنی بر عمدی بودن حادثه ارائه نشده است.
اما سوءمدیریت، نبود آموزش کافی و فقدان سازوکار نظارت انسانی در مناطق جنگلی باعث شده آتشسوزیهایی مانند آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران هر سال تکرار شوند و آسیبهای جبرانناپذیر به اکوسیستم وارد کنند.
پیامدهای اکولوژیک و خسارتهای بلندمدت خاک
یکی از مهمترین نگرانیها، نابودی خاک ارگانیک و غنی منطقه است؛ لایهای که طی میلیونها سال شکل گرفته و ستون اصلی حیات جنگلها محسوب میشود.
کارشناسان هشدار دادهاند که آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران بخش قابلتوجهی از این خاک ارزشمند را از بین برده و روند احیای آن بسیار طولانی و پرهزینه خواهد بود.
سوختن لایه آلی خاک موجب میشود آب باران به جای نفوذ در زمین، روانآب ایجاد کند؛ این پدیده خطر فرسایش شدید، رانش زمین و تخریب مسیرهای طبیعی آب را در ماهها و سالهای آینده افزایش میدهد. برخی مناطق همین حالا آثار اولیه فرسایش را نشان دادهاند.
همچنین از بین رفتن خاک، بذرهای نهفته زیرسطحی را نابود کرده و توان طبیعی جنگل برای باززایی را کاهش میدهد. به این ترتیب، بازگشت جنگل به وضعیت اولیه شاید دههها به طول بینجامد و بدون مداخله علمی متخصصان عملاً ممکن نباشد.
کارشناسان هشدار میدهند که تداوم آتشسوزیها در شمال کشور، از جمله نمونه اخیر آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران، میتواند در آینده نزدیک به تغییرات گسترده اقلیمی محلی، کاهش رطوبت منطقه، افزایش گرما و کاهش تنوع زیستی منجر شود؛ پیامدهایی که حرکت اکوسیستم به سمت بیابانیشدن را تسریع میکند.
انتقادات، ناکارآمدی مدیریت بحران و مطالبه پاسخگویی
با گذشت نزدیک به یک ماه از آغاز آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران، انتقادها از ناکارآمدی دستگاههای مسئول افزایش یافته است.
کاربران شبکههای اجتماعی، فعالان محیط زیست و ساکنان منطقه میگویند فقدان هماهنگی میان نهادها، نبود تجهیزات کافی و تأخیر در عملیات هوایی، نقش مهمی در گسترش حریق داشته است.
برخی گزارشها از سانسور اطلاعات و اعلام ارقام کمتر از واقعیت خبر میدهند.
ساکنان محلی معتقدند سطح سوختگی بسیار گستردهتر از آمار رسمی است و تصاویر هوایی نیز این ادعا را تقویت میکند. همین پنهانکاری باعث کاهش اعتماد عمومی به نهادهای مسئول شده است.
منتقدان تأکید دارند که آتشسوزیهای زنجیرهای در جنگلهای شمال ـ چه در توسکستان، چه در گالیکش و چه در نمونه اخیر آتشسوزی جنگلهای الیت مازندران ـ نشان میدهد ساختار مدیریت بحران در ایران نیازمند اصلاحات جدی، تجهیز، آموزش و ایجاد اتاق فرمان واحد است تا روند واکنش به بحرانها تسریع شود.
فعالان حوزه محیط زیست میگویند ادامه روند کنونی، تهدیدی برای آینده منابع طبیعی و امنیت زیستمحیطی کشور است.
از نگاه آنان، تکرار آتشسوزیها، نبود پاسخگویی شفاف و فقدان برنامه احیا پس از حادثه، میتواند جنگلهای ارزشمند شمال را در چند دهه آینده از بین ببرد؛ هشداری که اگر جدی گرفته نشود، بحرانهای گستردهتری رقم خواهد زد.
