محوطه نقش رستم یکی از مهمترین و مشهورترین مناطق تاریخی ایران است که آرامگاههای هخامنشی، کعبه زرتشت و باروی باستانی را در خود جای داده است. اخیراً نگرانیها درباره فرونشست زمین در این منطقه شدت گرفته و کارشناسان هشدار میدهند که ادامه وضعیت موجود میتواند آثار تاریخی ارزشمند آن را تهدید کند.
علت فرونشست زمین در محوطه نقش رستم
فرونشست زمین در محوطه نقش رستم ناشی از برداشت بیرویه آب از سفرههای زیرزمینی است.
چاههای عمیق کشاورزی و استفاده نامناسب از منابع آب در دشت مرودشت باعث شده که زمین زیر بناهای تاریخی خالی شود و شکافهایی ایجاد گردد.
اين فرونشست میتواند به ساختار آرامگاهها و باروهای باستانی آسیب برساند و همچنین خطر ریزش و تخریب بخشهایی از محوطه نقش رستم را افزایش دهد.
کارشناسان هشدار میدهند که اگر مدیریت منابع آب اصلاح نشود، این فرایند ممکن است به سرعت شدت یابد و حتی آثار تاریخی را به مخاطره بیندازد.
از دید زمینشناسی، زمین در بخشهایی از محوطه نقش رستم مانند یک بالشتک منعطف عمل میکرده و اکنون با تخلیه آب و کمبود رطوبت، این بالشتک از بین رفته است، بنابراین تکانهای جزئی هم میتواند باعث شکست زمین شود.
پژوهشهای ماهوارهای و دادههای هوش مصنوعی نشان میدهد که فرونشست در دشت مرودشت بیش از ۳۰ سانتیمتر در سال است و محوطه نقش رستم به عنوان یکی از میراثهای جهانی ایران در معرض آسیب جدی قرار دارد.
پیامدهای احتمالی فرونشست برای محوطه نقش رستم
فرونشست زمین میتواند باعث ایجاد شکاف و ترکهای عمیق در بخشهای پایینی صخرهها شود و به آرامگاههای هخامنشی و باروی باستانی آسیب برساند.
حتی کعبه زرتشت که یکی از مهمترین نمادهای تاریخی این محوطه است، در معرض تهدید مستقیم قرار دارد.
این وضعیت همچنین میتواند لایههای باستانی زیر باروها را تحت تاثیر قرار دهد و شواهد تاریخی ارزشمند را از بین ببرد.
اگر فرونشست ادامه یابد، ممکن است ساختار کلی محوطه نقش رستم دچار فروپاشی جزئی یا گسترده شود.
فعالان میراث فرهنگی هشدار میدهند که عادیسازی این پدیده خطرناک باعث بیتوجهی عمومی به حفاظت از محوطه نقش رستم خواهد شد و ممکن است مدیریت ناصحیح منابع آب بحران را تشدید کند.
همچنین، ادامه فرونشست میتواند بازدیدکنندگان و گردشگران را در معرض خطر قرار دهد و امنیت فیزیکی نقش رستم را تهدید کند، که این مسئله نیازمند اقدامات فوری حفاظتی و مدیریتی است.
راهکارها و اقدامات پیشگیرانه
کارشناسان معتقدند که تنها راه جلوگیری از تخریب محوطه نقش رستم، اصلاح مدیریت منابع آب و اعمال نظارت دقیق بر برداشتهای زیرزمینی است.
کنترل مصرف آب کشاورزی و بازنگری در حریم حفاظتی آثار تاریخی ضروری است.
اقدامات حفاظتی شامل تقویت پایههای زمین، مرمت باروهای باستانی و ایجاد سیستمهای پایش مستمر است تا از گسترش ترکها جلوگیری شود.
استفاده از فناوریهای نوین مانند پایش ماهوارهای و حسگرهای زمینشناسی میتواند وضعیت نقش رستم را به صورت لحظهای رصد کند.
همچنین، آموزش و اطلاعرسانی به مردم و کشاورزان درباره پیامدهای فرونشست و اهمیت حفاظت از محوطه نقش رستم نقش مهمی در کاهش خطرات دارد.
در نهایت، همکاری بین دستگاههای میراث فرهنگی، زمینشناسی و منابع آب میتواند تضمینکننده حفاظت بلندمدت محوطه نقش رستم و جلوگیری از وقوع فاجعه احتمالی باشد.
